Franshizat: për Kosovën dhe nga Kosova e Shqipëria
Tema e së dielës në Substack — si hyjnë markat botërore në Kosovë përmes franshizave, dhe si kompanitë kosovare e shqiptare po e përdorin të njëjtin model për të dalë jashtë.
Produkte kroate ka kudo — në raftet e ushqimeve, në materialet e ndërtimit, në pajisjet që blejmë për shtëpinë e për zyrën. Por tregtia mes Kosovës dhe Kroacisë nuk është tregti mes dy të barabartësh. Është një rrugë me një kah.
Hyni në një market në Prishtinë, në Pejë apo në Gjilan, dhe do ta vini re pa u munduar shumë. Produkte kroate ka kudo. Në raftet e ushqimeve, në materialet e ndërtimit, në pajisjet që blejmë për shtëpinë e për zyrën.
Dhe pastaj vjen pyetja që na ngacmon, ajo pyetje që e kemi bërë të gjithë të paktën një herë: po ne, çfarë i shesim Kroacisë? Në vitin 2024, Kroacia regjistron 202,6 milionë euro mallra të shitura në Kosovë, ndërsa ka blerë prej nesh vetëm 11,6 milionë euro. Por librat e Prishtinës nuk thonë të njëjtën gjë — dhe pikërisht aty historia bëhet interesante.
Investimi më i mirë nuk është në një biznes. Është në veten tënde. Sepse biznesi yt rritet aq sa rritesh ti.
Prandaj investo në vete — sepse ti je pasuria jote më e madhe. Reel-i publikohet çdo mëngjes në orën 07:00, në të gjitha kanalet e GazetaBiznesi.
Zgjidh kategorinë për të parë vetëm historitë e saj. GazetaBiznesi shkruan vetëm për biznes — në shqip, çdo ditë.
Tema e së dielës në Substack — si hyjnë markat botërore në Kosovë përmes franshizave, dhe si kompanitë kosovare e shqiptare po e përdorin të njëjtin model për të dalë jashtë.
Analiza e fundjavës së ardhshme: sa blen dhe sa shet Kosova në marrëdhënien tregtare me Serbinë, dhe çfarë do të thotë kjo për bizneset vendore.
Biznesi yt rritet aq sa rritesh ti. Reel-i motivues i mëngjesit, me tekst në shqip dhe zë në anglisht, publikohet në orën 07:00 në Facebook, TikTok, Instagram, Threads dhe YouTube Shorts.
Nga 14 nëntori, GazetaBiznesi kalon në katër publikime në ditë në të gjitha faqet: reel-i i mëngjesit dhe tri tekste gjatë ditës. Më pak zhurmë, më shumë vlerë në çdo publikim.
Nuk ka histori në këtë kategori për momentin.
Rubrika e kompanive shqiptare dhe sipërmarrësve shqiptarë që fitojnë jashtë dhe investojnë në shtëpi — në Kosovë e Shqipëri.
Këtu do të botohen historitë e bizneseve shqiptare që ia kanë dalë në tregjet e huaja: kompani që hapen e zgjerohen jashtë, sipërmarrës që qëndrojnë pas markave ndërkombëtare, dhe diaspora që rritjen e kthen në investime, vende pune dhe njohuri për vendin.
Çdo histori kontrollohet nga burime të besueshme para publikimit — pronari, kompania, data dhe vendi — dhe shoqërohet me fotografi reale kur fotografia ekziston. Historitë e para po përgatiten.
Çdo të shtunë dhe të diel, ora 12:00, një shkrim i gjatë për ekonominë e Kosovës dhe mënyrat si mund të përmirësohet mjedisi i biznesit këtu. Të gjitha tekstet lexohen të plota këtu në faqe — më i riu i pari.
Abonohu falas në Substack ↗Hyni në një market në Prishtinë, në Pejë apo në Gjilan, dhe do ta vini re pa u munduar shumë. Produkte kroate ka kudo. Por librat e Zagrebit dhe librat e Prishtinës nuk thonë të njëjtën gjë për të njëjtin drejtim tregtar — dhe hendeku mes tyre është 68 milionë euro.
Lexo edhe në Substack ↗E ke parë ndonjëherë një kamion që hyn në Kosovë plot me mallra, dhe një tjetër që del pothuajse bosh? Kjo është ekonomia jonë, në një fotografi. Në vitin 2024, Kosova shiti jashtë mallra me vlerë 941.5 milionë euro — dhe bleu mallra me vlerë 6.37 miliardë euro.
E ke vënë re? Kosova ka gjithçka — njerëz të rinj që dinë gjuhë dhe teknologji, një diasporë që nuk e harron vendin, taksën më të ulët në rajon dhe euron në xhep. E megjithatë, sa herë hap një biznes, has të njëjtat mure: rryma që ikën, letra që nuk mbarojnë, kredi që nuk vijnë.
Çfarë është, kur publikon dhe ku mund ta ndjekësh.
GazetaBiznesi është faqe lajmesh biznesi në gjuhën shqipe. Shkruajmë vetëm për biznes: lajme ekonomie nga Kosova, këshilla të mira biznesi, citate që të bëjnë të mendosh — dhe, kategori e re, histori të kompanive shqiptare dhe sipërmarrësve shqiptarë që fitojnë jashtë dhe investojnë në shtëpi.
Për lajmet e Kosovës mbështetemi në burime të besueshme si telegrafi.com dhe koha.net, gjithmonë me burimin të përmendur. Çdo fakt kontrollohet para publikimit.
Katër publikime në ditë, në të njëjtat orare, në Facebook — dhe të njëjtat në Threads. Reel-i i mëngjesit del njëkohësisht në TikTok, Instagram dhe YouTube Shorts.
Burimet tona. Për lajmet e biznesit në Kosovë ndjekim dhe citojmë telegrafi.com dhe koha.net. Për historitë ndërkombëtare kontrollojmë burimin origjinal — çdo fakt verifikohet nga burime të pavarura para publikimit.
Abonohu falas në Substack ↗Hyni në një market në Prishtinë, në Pejë apo në Gjilan, dhe do ta vini re pa u munduar shumë.
Produkte kroate ka kudo.
Në raftet e ushqimeve, në materialet e ndërtimit, në pajisjet që blejmë për shtëpinë e për zyrën.
Dhe pastaj vjen pyetja që na ngacmon, ajo pyetje që e kemi bërë të gjithë të paktën një herë: po ne, çfarë i shesim Kroacisë?
Përgjigja është e shkurtër, dhe pikërisht shkurtësia e saj është problemi.
Sepse tregtia mes Kosovës dhe Kroacisë nuk është tregti mes dy të barabartësh.
Është një rrugë me një kah.
Në vitin 2024, Kroacia regjistron 202,6 milionë euro mallra të shitura në Kosovë, ndërsa ka blerë prej nesh vetëm 11,6 milionë euro.
Pra, sipas librave të Zagrebit, Kroacia na shet rreth 17,5 herë më shumë sesa blen prej nesh.
Por këtu historia bëhet edhe më interesante — sepse librat e Prishtinës nuk thonë të njëjtën gjë.
Agjencia e Statistikave të Kosovës regjistron se Kosova ka blerë 134,6 milionë euro nga Kroacia në vitin 2024, dhe ka shitur në Kroaci 12,2 milionë euro.
Sipas librave tanë, raporti është 11 herë, jo 17,5.
Kush ka të drejtë?
Të dyja palët bien dakord për rrjedhën e vogël: ne i shesim Kroacisë rreth 12 milionë euro, me një ndryshim prej vetëm 0,6 milionë eurosh mes dy statistikave.
Por për rrjedhën e madhe nuk bien dakord fare: 202,6 milionë sipas Kroacisë, 134,6 milionë sipas Kosovës — një hendek prej 68 milionë eurosh.
Arsyeja e mundshme është teknike, por ia vlen ta kuptojmë.
Kosova i numëron importet sipas vendit të origjinës së mallit, ndërsa Kroacia i numëron sipas vendit nga niset malli.
Pra, një mall i prodhuar diku tjetër, por i nisur nga Kroacia, mund të regjistrohet si eksport kroat në Zagreb, pa u regjistruar si import nga Kroacia në Prishtinë.
Dallimi mes çmimeve FOB dhe CIF e shpjegon vetëm një pjesë të vogël të hendekut, jo 50 për qind.
E vërteta është se saktësisht sa i madh është hendeku varet nga librat që hap.
Por se hendeku ekziston, dhe se është i madh, këtë nuk e mohon asnjë libër.
Në vitin 2025, rrjedha u ngushtua pak, por vetëm pak.
Sipas të dhënave të fundit të Byrosë Kroate të Statistikave, Kroacia i shiti Kosovës 192,8 milionë euro mallra në vitin 2025 — 4,8 për qind më pak se në vitin 2024 — dhe bleu prej nesh 11,8 milionë euro, 2,2 për qind më shumë.
Raporti ra nga 17,5 në rreth 16 herë.
Është një lëvizje në drejtimin e duhur, por le të jemi të sinqertë: kur shet 16 herë më shumë sesa blen, nuk je duke bërë tregti, je duke furnizuar një treg.
Dhe ka edhe një detaj që ia vlen ta shohim me vëmendje.
Eksportet tona në Kroaci u rritën me 33,9 për qind në vitin 2024 — më shpejt se importet tona prej andej, që u rritën me 16,2 për qind.
Problemi është se po rritemi nga një bazë kaq e vogël, saqë edhe rritja më e shpejtë nuk e ndryshon pamjen e madhe.
Kur shet 12 milionë euro, edhe sikur të dyfishohesh, mbetesh shumë larg 200 milionëve.
Pse ndodh kjo?
Sepse nuk është mister, dhe as padrejtësi.
Kroacia është anëtare e Bashkimit Evropian, me eksporte totale prej 24,1 miliardë eurosh në vitin 2024.
Firmat e saj shesin në Kosovë nga një bazë prodhimi shumë më e madhe, me standarde evropiane, me certifikime që i hapin çdo derë.
Ne, nga ana tjetër, kemi një treg të vogël në shtëpi, dhe për të shitur në Kroaci duhet të plotësojmë pikërisht ato standarde që firmat kroate i kanë prej vitesh.
Dhe ka edhe diçka tjetër, më konkrete.
Firmat kroate janë fizikisht këtu.
Kanë degë, përfaqësi dhe distributorë në Kosovë, në energji, në transport, në industrinë e mbrojtjes, në teknologji informative dhe në ndërtim — mjafton të kujtojmë kompanitë kroate të ndërtimit në projektet tona të autostradave.
Marrëveshja për shmangien e tatimit të dyfishtë, në fuqi që nga fillimi i vitit 2018, e bëri edhe më të lehtë këtë prani.
Dhe forumi i biznesit Kroaci–Kosovë, i mbajtur në Prishtinë në janar të vitit 2023, mblodhi rreth 50 kompani kroate dhe 80 kosovare — një shenjë e mirë, por tregtia pas tij vazhdoi të rritej kryesisht në një drejtim.
Le ta krahasojmë me fqinjët, sepse krahasimi na tregon se e kundërta është e mundur.
Në vitin 2025, Kroacia i shiti Serbisë 1,4 miliardë euro mallra, por bleu prej saj 1 miliardë euro — raporti është vetëm 1,4 herë.
Me Maqedoninë e Veriut, raporti është 1,5 herë: 201,6 milionë euro të shitura, 135,7 milionë të blera.
Pra, fqinjët tanë ia dalin të shesin mbrapsht në Kroaci në përmasa të krahasueshme me atë që blejnë.
Ne nuk ia dalim.
Dhe këtu nuk ka vend për fajësim, por ka vend për një pyetje të ndershme: çfarë do të duhej të ndryshonte?
Së pari, standardet dhe certifikimet.
Pa to, dera e tregut kroat — dhe e gjithë tregut të BE-së — mbetet e mbyllur, sado i mirë të jetë produkti ynë.
Së dyti, shkalla.
Një firmë e vogël kosovare, e vetme, e ka të vështirë të furnizojë një zinxhir kroat.
Por disa firma të bashkuara, në një klaster, me prodhim të përbashkët dhe me një ofertë të vetme, flasin një gjuhë tjetër me blerësin.
Së treti, prania jonë atje, jo vetëm e tyre këtu.
Forumi i biznesit nuk duhet të jetë vetëm një panair në Prishtinë, ku firmat kroate vijnë të shesin.
Duhet të bëhet një tubacion i përhershëm: sipërmarrje të përbashkëta dhe distributorë tanë në Kroaci, që e çojnë produktin kosovar në raftet e Zagrebit, ashtu siç produkti kroat ka arritur në raftet tona.
Dhe së katërti, të shesim atë që dimë të bëjmë mirë.
Përpunimi i ushqimit, metalet dhe plastika, druri dhe mobiljet, shërbimet e teknologjisë informative — këto janë linjat tona më të forta, dhe eksportet e shërbimeve janë një forcë që shpesh e harrojmë kur flasim vetëm për mallra.
Diaspora jonë dhe marrëveshja e tatimit të dyfishtë mund të përdoren edhe në drejtimin e kundërt — si ura, jo vetëm si rrugë ardhjeje.
E vërteta është e thjeshtë, dhe pikërisht prandaj dhemb pak.
Ne nuk blejmë shumë nga Kroacia sepse na pëlqen të blejmë.
Blejmë, sepse Kroacia prodhon atë që ne ende nuk e prodhojmë në sasi dhe me standarde të mjaftueshme për ta shitur mbrapsht.
Por kjo nuk është një dënim i përhershëm.
Është një fotografi e momentit — e vitit 2024, e vitit 2025 — dhe fotografitë ndryshojnë kur ndryshon ajo që është përpara aparatit.
Pyetja nuk është pse Kroacia na shet kaq shumë.
Pyetja është çfarë do të ndërtojmë ne, që pas dhjetë vjetësh këto shifra të tregojnë një histori tjetër.
Vazhdojmë nesër me temën në vijim.
E ke parë ndonjëherë një kamion që hyn në Kosovë plot me mallra, dhe një tjetër që del pothuajse bosh? Kjo është ekonomia jonë, në një fotografi.
Në vitin 2024, Kosova shiti jashtë mallra me vlerë 941.5 milionë euro — dhe bleu mallra me vlerë 6.37 miliardë euro. Për çdo 100 euro që blejmë, shesim vetëm 15. Deficiti ishte 5.43 miliardë euro.
Kjo nuk është një vit i keq. Kjo është struktura jonë. Dhe pyetja nuk është pse blejmë shumë. Pyetja është pse shesim kaq pak.
Shiko listën dhe e kupton menjëherë. Ajo që blejmë më shumë janë produkte minerale, makineri, ushqime dhe mjete transporti — pra, nafta, makinat, ushqimi dhe pajisjet. Ajo që shesim më shumë janë metale bazë, plastikë, ushqime e pije dhe prodhime të ndryshme — pra, kryesisht lëndë të para dhe produkte me vlerë të ulët.
Me fjalë të tjera: blejmë atë që hamë, vozisim dhe ndërtojmë. Shesim atë që nxjerrim nga toka ose e prodhojmë me pak vlerë të shtuar. Kjo është dallimi mes një ekonomie që konsumon dhe një ekonomie që prodhon.
Sepse konsumojmë shumë. Konsumi privat është rreth 90% e ekonomisë. Dhe nga vijnë paratë për të konsumuar? Nga remitancat — 1.355 miliardë euro vetëm në 2024 — dhe nga kreditë e pagat. Diaspora na dërgon para, ne i shpenzojmë — dhe shumica e asaj që blejmë vjen nga jashtë.
Nafta? E importojmë 100%. Vetëm në 2025, nafta na kushtoi 575 milionë euro. Ushqimi? Deficiti ushqimor ishte 956 milionë euro në 2024. Energjia? Me termocentrale të vjetra me linjit, në dimër duhet të importojmë rrymë.
Pra, blejmë shumë sepse nuk prodhojmë mjaftueshëm nga ajo që konsumojmë. Dhe kjo nuk është faji i konsumatorit. Është pasojë e një ekonomie që nuk ka ndërtuar prodhim.
Sepse prodhimi ynë është i ngushtë dhe me vlerë të ulët. Industria prodhuese është vetëm rreth 13% e ekonomisë. Shumica e firmave janë të vogla, shumë punojnë informalisht — deri në 30% e ekonomisë është informale. Energjia është e pasigurt. Financimi për bizneset e vogla është i kufizuar. Dhe ka një hendek që pak e përmendin: certifikimi.
Vetëm 298 produkte industriale kosovare shiteshin në BE në vitin 2021. Qëllimi është 630 deri në 2026. Pa certifikim, pa standarde, dyert e Evropës mbesin të mbyllura. Dhe tani ka edhe një rrezik të ri: taksa e karbonit (CBAM) e BE-së prek 37.6 milionë euro eksporte tona — rreth 12% e asaj që shesim në BE.
Pra, nuk është se nuk duam të shesim. Është se nuk kemi çfarë të shesim — në sasinë dhe cilësinë që kërkon tregu.
Krahasimi është i ashpër. Në vitin 2024, Serbia mbulonte 74.8% të importeve me eksporte. Maqedonia e Veriut 70.4%. Kroacia rreth 56%. Shqipëria rreth 42%. Kosova: 14.8%.
Si e bënë? Maqedonia e Veriut e ndërtoi industrinë e automobilave — mbi 57% e eksporteve të saj, 3 deri në 4 miliardë euro në vit, 35,000 vende pune. Serbia po ashtu — mbi 4 miliardë euro eksporte automobilash. Por kujdes: këto zona kanë pak efekt anësor, sepse prodhimi i tyre varet shumë nga importet.
Shqipëria dhe Kroacia e balancojnë deficitin me turizëm dhe shërbime. Shqipëria eksporton shërbime me vlerë 8 miliardë dollarë kundrejt 3.8 miliardë importe. Kroacia 24.7 miliardë kundrejt 8.4 miliardë.
Ne nuk kemi as automobilë, as turizëm të madh. Por kemi diçka tjetër.
Këtu është një e vërtetë që shpesh harrohet: shërbimet tona po rriten shpejt. Eksportet e shërbimeve shkuan nga 951 milionë euro në 2015 në 3.4 miliardë në 2024, dhe rreth 3.9 miliardë në 2025. Suficiti i shërbimeve është rreth 2.2 miliardë euro.
Por kujdes: 2.8 miliardë nga këto janë udhëtimet — pra, diaspora që vjen dhe shpenzon këtu. Kjo është e mirë, por nuk është eksport i vërtetë në kuptimin e prodhimit. Ajo që është eksport i vërtetë është IT-ja — 398 milionë euro. Kjo është e ardhmja.
Pra, shërbimet na ndihmojnë, por nuk e zgjidhin problemin. Deficiti i mallrave është aq i madh — 47.6% e PBB-së — sa edhe pas shërbimeve dhe remitancave, deficiti i llogarisë korente mbetet 8.9%.
Ka gjëra konkrete që mund të bëhen — dhe disa tashmë janë në letër.
Së pari, zëvendësimi i importeve: prodhimi i mobiljeve dhe i dyerve/dritareve të avancuara, përpunimi i produkteve bujqësore, produktet e drurit. Këto janë fusha ku Kosova ka lëndë të parë dhe mund të prodhojë për tregun vendor dhe për eksport.
Së dyti, energjia e rinovueshme. Synimi është 35% e kapacitetit nga burimet e rinovueshme deri në 2031. Ankandi i parë diellor — 100 MW në mars 2024, me çmim 48.88 euro për megavat-orë — tregoi se ka interes. Por deri në fillim të 2025-ës, vetëm rreth 150 MW nga burimet e rinovueshme ishin në punë. Duhet shpejtësi.
Së treti, diaspora. 64% e investimeve të huaja në 2024 shkuan në pasuri të paluajtshme. Po sikur një pjesë e tyre të shkonte në fabrika, në përpunim ushqimor, në teknologji? Diaspora tashmë investon. Pyetja është ku.
Së katërti, IT-ja dhe shërbimet e biznesit. Këto rriten dhe nuk kanë nevojë për fabrika të mëdha apo për energji të madhe. Janë eksporti më i pastër që kemi.
Po sikur të përpunonim vetë ushqimin që hamë, në vend që ta importojmë? Po sikur të bënim mobilje e dyer për tregun vendor dhe për eksport, në vend që t'i blejmë nga jashtë? Po sikur diaspora të investonte në kompani, jo vetëm në apartamente? Po sikur të arrinim synimin e energjisë së rinovueshme dhe të mos importonim rrymë në dimër?
Këto nuk janë ëndrra. Janë zgjedhje. Dhe çdo zgjedhje e tillë e ngushton deficitin — jo me fjalë, por me fabrika, me vende pune dhe me eksporte.
Kosova nuk është e dënuar të blejë më shumë sesa shet. Deficiti është pasojë e asaj që prodhojmë — ose më saktë, e asaj që nuk prodhojmë. Fqinjët tanë nuk janë më të zgjuar se ne. Ata thjesht vendosën të prodhojnë diçka dhe e bënë.
Ne mund ta bëjmë të njëjtën gjë. Por duhet të fillojmë nga ajo që hamë, veshim dhe ndërtojmë — dhe ta prodhojmë këtu.
E ke vënë re? Kosova ka gjithçka — njerëz të rinj që dinë gjuhë dhe teknologji, një diasporë që nuk e harron vendin, taksën më të ulët në rajon dhe euron në xhep. E megjithatë, sa herë hap një biznes, has të njëjtat mure: rryma që ikën, letra që nuk mbarojnë, kredi që nuk vijnë.
Nuk është se nuk dimë. Është se nuk kemi kopjuar atë që tashmë funksionon — te fqinjët tanë.
Kroacia dhe Serbia nuk janë perfekte. Por kanë bërë disa gjëra mirë. Dhe ato gjëra mund t'i bëjmë edhe ne — pa pritur Brukselin dhe pa shpikur rrotën.
Kroacia nuk u bë e famshme vetëm se ka det të bukur. Ajo e ktheu turizmin në një plan të shkruar. Në fund të 2022-shit miratoi një strategji deri në 2030 — jo një dokument për sirtar, por katër qëllime të qarta: turizëm gjithë vitin, turizëm që nuk e shkatërron mjedisin, turizëm që sjell më shumë vlerë për çdo vizitor.
Dhe funksionoi. Në nëntë muajt e parë të 2025-ës, Kroacia fitoi 13.4 miliardë euro nga turistët e huaj — 83% më shumë se në 2016. Në 2025, për herë të parë, kaloi 110 milionë netë qëndrimi.
Por ja ku është pika: paratë nuk erdhën vetëm nga plazhet. Erdhën nga grante të vogla dhe të synuara — 123 milionë euro për gjelbërim dhe digjitalizim, 165 milionë të tjera për sipërmarrësit, dhe vetëm në 2023, 221 biznese të vogla morën 2.57 milionë euro për t'u përmirësuar.
Ne nuk kemi det. Por kemi male, kemi manastire e xhami që tregojnë histori, kemi një diasporë që vjen çdo verë dhe shpenzon. Po sikur, në vend që të numërojmë sa njerëz vijnë, të pyesnim sa shpenzon secili dhe sa ditë rri? Po sikur të kishim strategjinë tonë — të shkruar, të matur, me grante të vogla për ata që duan të përmirësohen? Turizmi nuk është fat. Është punë e planifikuar.
Kroacia ka në dorë rreth 26 miliardë euro nga BE-ja për 2021–2027. Shumë para. Por në periudhën e kaluar, 2014–2020, ajo arriti të merrte vetëm 65% të tyre. Sepse paratë nuk janë problemi. Problemi janë projektet e dobëta, prokurimi i ngadaltë, mungesa e njerëzve.
Ajo që funksionoi ishte plani i rimëkëmbjes: 10 miliardë euro, por paratë vinin vetëm pasi provoje reformën. Në dhjetor 2025, Kroacia mori 1.1 miliardë euro — pagesa më e madhe ndonjëherë — sepse përmbushi 53 detyra, përfshirë lidhjen e 1,500 megavat energji të rinovueshme.
Ne nuk jemi në BE dhe nuk do të marrim 26 miliardë. Por mund të marrim rregullin: para vetëm kur e meriton. Instrumenti i Rritjes për Ballkanin — 6 miliardë euro — funksionon me të njëjtën logjikë. Mos premto "para nga Evropa". Premto disiplinë.
Në Kroaci, 2.2 milionë njerëz përdorin portalin e-Citizens. Regjistron biznesin online, nga shtëpia, pa shkuar në zyrë. Dhe parimi është i thjeshtë: nuk dorëzon të njëjtin dokument dy herë.
Ne kemi eKosova — nga 21 shërbime në 2021 në 140 në 2023. Kjo është e mirë. Por hendeku është te lidhja mes institucioneve. Banka Botërore e thotë qartë: na duhet njohja e nënshkrimit elektronik dhe shkëmbimi i të dhënave. Imagjino një shtet ku nuk të kërkojnë të njëjtën letër dy herë. Ky nuk është luks. Është respekt për kohën tënde.
Kroacia ka HAMAG-BICRO — një agjenci, një derë. Grante, kredi, garanci, inovacion — të gjitha aty. Kuponët e saj për digjitalizim ndihmuan 2,016 biznese me 10.6 milionë euro. Në tetor 2025 hapi kredi prej 100 milionë eurosh për bizneset e vogla.
Ne kemi skema të vogla, të shpërndara, shpesh me para donatorësh. Por kemi edhe një gjë që funksionon: Fondin Garantues të Kredive, që deri në shkurt 2026 kishte garantuar mbi 20,000 kredi, mbi 1 miliard euro, për rreth 13,000 biznese. Kjo është baza.
Po sikur t'i bashkonim të gjitha në një agjenci — dhe ta matnim? Sa biznese u ndihmuan, sa mbijetuan, sa filluan të eksportojnë? Dhe po sikur të fillonim me një kupon digjitalizimi prej disa milionë eurosh? Ky është hapi më i lirë dhe më i zgjuar.
Në 2025, Serbia eksportoi 4.55 miliardë euro shërbime IT. Dhjetë herë më shumë se në 2012. Nuk ishte aksident. Ishte vendim.
Programimi u bë lëndë e detyrueshme nga klasa e pestë. Kuotat universitare për IT u rritën mbi 20%. U investuan 100 milionë euro në digjitalizimin e shkollave. Pastaj erdhën stimujt: pronën intelektuale e krijuar në Serbi e taksojnë me 3%, jo 15%. Shpenzimet për kërkim i numërojnë dy herë.
Ne kemi të njëjtët përbërës: të rinj, diasporë në teknologji, shërbime biznesi që rriten. Por jemi më të vegjël — nuk mund të bëjmë 110,000 programues. Duhet një nişë: outsourcing, fintech, gaming, inteligjencë artificiale për tregun e diasporës dhe të Evropës. Po sikur ta mësonim programimin nga fillorja dhe ta taksonim pronën intelektuale me 3%? Serbia e luajti këtë bast dhe fitoi. Ne mund ta luajmë në masën tonë.
Serbia e bëri ligj arsimin dual: nxënësi mëson në shkollë dhe punon me pagesë te punëdhënësi — të paktën 70% të pagës minimale. Në universitet, 450 orë mësim dhe 450 orë punë në vit, me të paktën gjysmën e pagës. Dhoma e Tregtisë i akrediton kompanitë.
Ne kemi hendek aftësish — e thonë Banka Botërore, OECD-ja dhe çdo punëdhënës që takon. Po sikur ta provonim në dy-tri degë — ndërtim, IT, hoteleri — me 20 a 50 kompani? Nuk duhet të kopjojmë gabimet e tyre. Por ideja është e thjeshtë: punëdhënësi nuk është vetëm punëdhënës. Është edhe mësues.
Serbia tërhoqi mbi 5 miliardë euro investime të huaja në 2024 — rekord. Ka 15 zona të lira, mbi 250 kompani, mbi 46,000 punonjës. Por në 2025, Dräxlmaier dhe Leoni mbyllën dyert — rreth 4,000 njerëz pa punë. Në total, rreth 16,000 vende pune në prodhim u zhdukën. Sepse shumë nga ato fabrika bënin vetëm montim të thjeshtë — kabllo, goma, mbulesa. Kur subvencioni mbaron, fabrika ikën.
Ne nuk duhet të hyjmë në garë se kush jep më shumë para. Po sikur të bënim një ose dy zona — te aeroporti, te Mitrovica — ku ndihma lidhet me eksportin, me trajnimin dhe me furnizuesit vendorë? Dhe ku çdo marrëveshje publikohet, me koston për vend pune? Këtë transparencë Serbia nuk e bëri. Ne mund ta bëjmë.
Në Serbi, një kompani themelohet vetëm online, dhe shteti duhet të vendosë për 5 ditë. Programi ePapir hoqi ose thjeshtoi 762 procedura — 227 vetëm në 2024. Çdo ligj i ri duhet të kalojë "Testin për bizneset e vogla".
Ne e kemi regjistrimin online. Por lejet e ndërtimit dhe tatimet ende të lodhin. Po sikur të kishim një numërues publik — "këtë vit hoqëm kaq procedura" — dhe leje të shpejta për ndërtim industrial? Nuk kushton miliarda. Kushton vullnet.
Këtu nuk duhet të kopjojmë. Këtu duhet të udhëheqim. Sepse asnjë fqinj nuk e ka diasporën tonë.
Remitancat janë rreth 17% e ekonomisë — 1.355 miliardë euro vetëm në 2024. Të ardhurat nga udhëtimet janë rreth 29% e PBB-së, dhe 95% vijnë nga diaspora. Rreth 70% e investimeve të huaja vijnë nga diaspora. Por ku shkojnë? Kryesisht në apartamente.
Po sikur t'i kthenim nga apartamentet në kompani? Obligacione të diasporës. Një fond investimesh. Një rrjet njerëzish që investojnë në start-up-e. Një paketë për ata që kthehen — me mentorim, jo vetëm me fjalë. Diaspora tashmë investon. Pyetja është ku. Dhe "ku" mund të jetë në biznese që punësojnë njerëz dhe shesin jashtë — jo vetëm në mure.
Tri gjëra nuk i kopjojmë dot — dhe nuk duhet.
Paratë e BE-së të Kroacisë. Nuk jemi në BE. Marrim disiplinën, jo shumën.
Garën e Serbisë me grante të mëdha. Nuk e fitojmë dot — dhe do të na kushtonte shtrenjtë.
Dhe Shengenin. Ne tashmë përdorim euron, por Shengenin nuk e vendosim vetë. Ajo që vendosim vetë është fërkimi brenda vendit — letrat, lejet, doganat. Atje është fitorja.
Banka Botërore thotë se reformat në energji të rinovueshme, shërbime biznesi dhe materiale ndërtimi mund të sjellin 1.2 deri në 1.5 miliardë dollarë investime dhe 61,000 deri në 87,000 vende pune në 5 deri në 10 vjet. Potencial — jo premtim.
Nuk duhet të presim Brukselin. Nuk duhet të shpikim gjithçka. Duhen katër gjëra, dhe mund të fillojnë tani: një shtet që nuk të kërkon të njëjtën letër dy herë, një ligj që i bën kompanitë mësuese, një kupon për digjitalizimin e biznesit të vogël dhe një rrugë që e çon paratë e diasporës nga apartamentet në kompani.
Fqinjët e paguan shkollimin. Mësimet janë falas. Pyetja e vetme është: po sikur ta bënim edhe ne?